Domates Yetiştiriciliği -2 Morfolojik Özellikleri

KÖK

Domates tohumlarının çimlenmesi ile kökçük uzayarak kazık kökü meydana getirir. Kazık kök başlangıçta boyuna uzayarak daha sonra kök boğazına yakın yerden başlayarak yan kökler oluşturmaya başlar. Bitki köklerinin % 70- 75’i olan yan kökler toprağın 0-25 cm derinliğinde yer alır. Geriye kalan kökler ise bu derinlikten daha aşağılara inebilir. Genç domates bitkileri veya fideleri yerlerinde bırakılmaz bir başka yere şaşırtılır yada dikilirse kazık kökün boyuna büyümesi engellenir ve yan kök oluşumu teşvik edilmiş olur. Kazık kök şaşırtılma ve dikim sırasında zarar gördüğü için yan kökler daha kuvvetli gelişir ve bol miktarda saçak kök meydana gelir. Domates genellikle fide ile yetiştirildiği için kazık kök büyümesi yaklaşık 15-20 cm’de durarak dallanma yapar ve yan kökler meydana getirir. Yan kökler ana kök kadar derinlere inemez. Pulluk tabanı da aynı görevi yaparak kazık kök büyümesini engeller. Kazık kök ve onun dallanmasıyla oluşan yan köklerden kılcal kökler meydana gelir. Yan köklerin ekseriyeti toprağın ilk 0-25 cm derinliğinde bulunur. Kökler bir m3’lük bir hacim içinde dağılmış durumdadırlar.

Domates fidesi

Domates fidesi

Ana kazık kök zarar görmez ve koparılmaz ise toprak yapısına bağlı olarak 140 cm derinliğe kadar uzayabilir. Kazık kökün bu kadar derinlere gidebilmesi özellikle bitkinin kurak koşullan kolayca atlatabilmesini sağlar. Ancak kazık kökün derine gidebilmesi için toprakta oluşan pulluk tabanının kırılması gerekir. Bu nedenle de domates yetiştiriciliğinde pulluk tabanının kırılması büyük önem taşır.

 

Domates gövdesi gelişme döneminde toprakla temas ettiği yerden yeni saçak kök meydana getirme özelliğine sahiptir. Domatesin bu özelliğinden dolayı gövde gelişme döneminde toprak içine yatırılarak veya kök boğazı rutubetli toprakla doldurularak yeni kök oluşumu teşvik edilir. Eğer domates yetiştirilecek tarlada pulluk tabanı kırılmamış ise köklerin tamamı bu bölgenin üstünde oluşur ve uzun süreli fazla su birikmesi durumunda kökler havasız kaldığı için bitkiler boğulur pörsür ve bir daha kendini toplayamaz.

 

 

GÖVDE

Domates bitkileri yer veya sırık çeşidi oluşuna göre farklı gövde gelişmesi gösterirler. Yer çeşitlerinde gövde çeşidin özelliğine bağlı olmak üzere az veya çok dallanır. Gövde ve yaprakların oluşturduğu habitus küçük, orta ve büyük olabilir. Erkenci çeşitlerde habitus küçük olup dallanma ve yaprak azdır. Yer çeşitlerinde gövde sınırlı (determinant) büyüme şeklindedir. Bitkinin gövdesi üzerindeki yaprak koltuklarından çok sayıda sürgün meydana gelir. Aynı şekilde yaprak koltuklarından çıkan sürgünlerin yaprak koltuklarından da sürgünler meydana gelir. Yer çeşitlerinde gövde üzerinde çiçek salkımları meydana gelmez. Bu çeşitlerde sürgünler çiçek salkımı ile son bulur. Bu nedenle yer çeşitleri oluşturduğu çok sayıdaki sürgün nedeniyle toplu halde görülür. Sırık çeşitlerde ise gövdenin büyümesi sınırsız (indeterminant) büyüme şeklindedir. Bitkinin büyüme ucu sürekli büyüyerek yaprak koltuklarından yeni sürgünler meydana getirir. Koltuklardan çıkan bu sürgünler koparılmazsa bitki dallanır ve ana sürgün ucundaki büyüme engellenmiş olur. Sırık çeşitlerde çiçek salkımları boğum aralarında meydana gelir.

Sırıkta domates

Sırıkta domates

Domates gövdesi bir destek olmadan ayakta durma gücüne ancak gençlik döneminde sahiptir. Bu dönemde bitkide yaprak miktarı az, meyve ise hiç yoktur. Gövde genç iken otsu, yuvarlak, yumuşak ve üzeri tüylerle kaplıdır. Tüylerin içinde domatesin karakteristik kokusunu veren madde vardır. Tüylere elle dokununca tüyler içindeki madde açığa çıkar ve tipik domates kokusu etrafa yayılır. Bitki yaşlandıkça yuvarlak olan kesit köşeli yuvarlak bir yapı kazanır. Gövde içindeki selüloz miktarı artar. Gövde dayanıklılık kazanırsa da hiç bir zaman bitki meyvelerini taşıyabilecek kadar dayanıklılık kazanamaz. Domateslerde gövdenin üzeri tüylerle kaplıdır. Gövde üzerindeki yapraklar ve çiçek salkımları almaşık olarak dizilmişlerdir. Boğum arası uzunlukları sırık çeşitlerde fazla yer çeşitlerde ise azdır. Bitkinin toprağa yakın kısmındaki boğum araları genellikle uç kısımdakilere göre daha kısadır. Bitkinin gövdesi toprakla temas ettiği yerden köklenme gösterir.

 

YAPRAK

Domateslerde yapraklar 7-9 yaprakçıktan oluşan bileşik yaprak şeklindedir. Akasya bitkisi yapraklarında olduğu gibi yaprak sapı üzerinde çok sayıda yaprakçık bir yaprağı oluşturur. Ancak bu yaprakçıklar akasya yaprağında olduğu gibi düzenli tam karşı karşıya durmazlar. Gövdeye bağlandıkları yerlerde daha küçük yaprakçıklar taşırlar. Yaprakların üzeri gövdede olduğu gibi domates kokusu veren dokunulduğunda yeşile boyayan sıvı içeren tüylerle kaplıdır. Alt yüzeyi ise mavimsi kül rengindedir. Domates bitkilerinde esas itibariyle yapraklar dört grup altında toplanırlar. Birinci grup domates yapraklılar, ikinci grup patates yapraklılar, üçüncü grup buruşuk yapraklılar, dördüncü grup ise dar dilimli yapraklılar olarak adlandırılırlar. Çeşitlere göre erkenci çeşitlerde bitki az miktarda ve küçük yaprak ayası oluştururken, geççi çeşitlerde yaprak sayısı fazla olduğu gibi yaprak ayaları daha geniştir. Yaprakların bitki üzerindeki duruş şeklide önemlidir. Az yapraklı ve küçük yapraklı çeşitlerde meyve güneşe açıktır. Bu çeşitler güneşin etkisinin az olduğu ilkbahar döneminde erkenci üretim veya sonbahar dönemi ikinci ürün yetiştiriciliğine uygundur. Bu çeşitlerde yapraklar genellikle toprak düzeyi ile geniş açı yaparlar.

Domates yaprakları yakın çekim.

Domates yaprakları yakın çekim.

Güneşlenmenin fazla olduğu yaz aylarında geniş ayalı ve bol yapraklı olan çeşitler ana ürün olarak yetiştirmeye daha uygundur. Bu nedenle çiçek dökümlerinin ve domates meyvelerinde güneş yanıklığının önlenmesi için yaprak ayası büyük, bol miktarda yaprak meydana getiren ve meyvelerini yapraklan ile örten çeşitler tercih edilir.

 

ÇİÇEK

Domateste çiçekler salkım (racem) şeklindedir. Bu salkımlar sırık çeşitlerde gövde üzerindeki boğum aralarından üstteki yaprağa yakın bir yerden meydana gelir. Boğum aralarında oluşan çiçek salkımları basit salkım yada bileşik salkım şeklinde olabilir. Bir salkımda normal olarak 4-8 arasında çiçek bulunur. Bileşik salkımlı çeşitlerde çiçek adedi 30’a kadar çıkabilmektedir. Optimum koşullarda bir bitki vejetasyon dönemi boyunca 20 civarında çiçek salkımı meydana getirebilir. İlk salkımın gövde üzerinde meydana geldiği boğum aralığı da çeşitlere göre değişir. Erkenci sırık çeşitlerde 2. boğum aralığından çiçek salkımı meydana gelirken bazı sırık çeşitlerde çiçek salkımı 5-6. boğumdan sonra oluşur. Salkımlar gövde üzerinde almaşık olarak dizilmişlerdir. Çiçekler daima ilk olarak gövdeye en yakın olandan başlamak üzere açılır ve olgunlaşırlar.

Domates çiçeği erselik yapıdadır. Çiçekte beş adet çanak yaprak bulunur. Çanak yapraklar uzun, düz veya mızrak şeklinde kıvrık ilk önceleri taç yapraklara göre daha küçük olan ancak meyve tutumundan sonra gittikçe büyüyen yapıdadır. Olgunlaşan meyveler hasat edilirken meyve üzerinde meyve sapı ile kalan kısım çanak yapraklardır (sepal=kaliks). Çiçekte taç yapraklar (petal=corolla)’da beş adet olup uç kısımları geriye doğru kıvrıktır. Bazı çi­çeklerde 6-7 adet çanak ve taç yapraklar olabilir. Domates çiçeği 5 adet parlak sarı renkli silindir veya koni şeklinde sıkışmış erkek organ (stamen=anter) taşır. Erkek organlar taç yaprağın çiçeğe birleştiği yerden gelişirler. Erkek organların sapı oldukça kısa buna karşılık polen keseleri büyüktür. Polen tozu keseleri iç taraflarından (dişicik borusu tarafından) yarılarak polen tozlarım verirler

Domates çiçekleri

Domates çiçekleri

Anterler bir boru şeklinde birleşerek gelişmişlerdir ve dişi organın etrafını sararlar. Bazı domates çeşitlerinde dişi organ anterlerden daha uzundur ve dışarıya çıkar. Çiçekler salkımın gövdeye yakın çiçeğinden başlayarak açarlar. Bir salkımda her gün 1 veya 2 çiçek açar. Daha fazla çiçek açılmaz. Çiçek 1-2 gün açık kalır. Polen tüpü yarıldıktan ve polenler tepecik üzerine düştükten sonra bir kaç saat içinde çatlarlar. Yapılan çalışmalar polen tüpünün meydana gelmeye başlaması ile döllenme arasında 24-50 saat arasında bir süre geçtiğini ortaya koymuştur. Bu durum hava sıcaklığı ile ilgili olduğu gibi çeşidin genetik yapısı ile de ilgilidir.

Domateste meyvelerin düzgün gelişebilmesi için optimum koşulların sağlanması gerekir. Polenin çimlenebilmesi ve döllenmenin meydana gelebilmesi için en uygun sıcaklık 18-26 °C’ler arasıdır. 10 °C’den düşük sıcaklıklar ile 38 °C’den yüksek sıcaklıklarda polen oluşumu azalmaktadır. Bu koşullarda çiçek tozu canlılığı ve çimlenme oranı düşmekte ve çim borusu kısa kalmakta tozlanma olsa dahi döllenmede beklenen etkinlik sağlanamamaktadır. %50-80 hava oransal neminde ve 18 °C ile 26 °C’ler arasında yetişen domateslerin çiçek tozlan en yüksek oranda çimlenmektedir. Düşük ve yüksek sıcaklıklar da meyvelerdeki tohum sayısı azaldığından meyve ağırlıkları da azalmaktadır.

 

MEYVE

Domates üzümsü bir meyvedir. Sanayide kullanılan çeşitlerle örtü altında yetiştirilen çeşitler genellikle iki gözlüdür. Tohumlar bu gözler (karpel, lokul) içindedir. Tohumlar meyve gözleri içinde çimlenmelerini önleyen kaygan (jela- tinimsi) bir sıvı içinde yer alırlar. Domates meyvelerindeki göz sayısı çeşitlere göre büyük farklılık gösterir. Açıkta yetiştirilen iri meyveli çeşitlerde göz (karpel) sayısı daha fazladır. Göz sayısının artması tohum sayısını artırır. Meyve gözleri birbirlerinden kalın ve etli bir karpel duvarı ile ayrılmışlardır. Meyve gözlerinin merkezi kısmında plesanta (placenta) dokusu yer alır. Tohumlar oldukça belirgin fimiculuslarla (tohum taslağını plasentaya bağlayan sap) plasentaya bağlanmışlardır. Meyve başlangıçta yeşil renkli olup insanlarda toksik etkiye sahip bir alkaloid olan solanin maddesi içerir. Solanin meyvenin olgunlaşması ile birlikte kaybolur.

Farklı domates çeşitleri

Farklı domates çeşitleri

Döllenme ve meyve bağlamadan sonra çeşide, iklim ve büyüme şartlarına bağlı olarak 45-70 günlük bir olgunlaşma dönemi gerekir. Meyve önce yeşil olum, beyaz olum, pembe olum daha sonrada kırmızı olum safhasına girerek olgunlaşır. Meyvenin rengini meyve kabuk rengi ile meyve et rengi birlikte oluşturur. Meyve kabuk rengi beyaz (şeffaf), kırmızı, şarap kırmızısı veya sarı renkli olabilir. Beyaz renkli kabuk beyaz et rengi ile birleşirse beyaz, kırmızı kabuk kırmızı et rengi ile birleşirse kırmızı, şarap kırmızısı kabuk kırmızı et rengi ile birleşirse şarap kırmızısı ve sarı kabuk beyaz et rengi ile birleşirse sarı meyve rengi meydana gelir. Meyve eti ve kabuk rengi özelliklerinden dolayı domateslerde meyve pembe, kırmızı, şarap kırmızısı, mor, sarı ve beyaz renkte olabilir

Sıcaklık domates meyvelerinin renk oluşumuna etkiler. Kırmızı rengi oluşturan renk maddeleri 18°C ile 26°C arasındaki sıcaklık diliminde en iyi şekilde sentezlenir. 10°C’nin altında ve 32°C’nin üzerindeki sıcaklıklarda karotonoid grubu renk maddelerinin sentezlenmesi güçleşir. Gelişme döneminde .görülen düşük ve yüksek sıcaklıklar çiçeklenme ve tozlanmayı olumsuz yönde etkiler. Bu sıcaklık koşullan döllenmeyi olumsuz yönde etkilediği için kiraz veya ceviz büyüklüğünde pazar değeri olmayan partenokarpik meyveler oluşur.

Domateslerde meyve şekli ve iriliği çeşitlere göre çok büyük varyasyon gösterir. 2-3 g ağırlığında meyve meydana getiren çeşitler yanında meyvesi 800-1000 g gelen çeşitlerde vardır. Domates meyvelerinde şekil çok büyük varyasyon gös­terir. Sofralık çeşitler genellikle parlak, düz yüzeyli, yuvarlak veya hafif basık şekilli olup 4 ile 8 adedi 1 kg gelen meyve iriliğine sahip domateslerdir.

Buna karşılık sanayide kullanılan domateslerde şekil kullanım amacına göre değişir. Soymalık yada kübik kesimde kullanılacak domatesler de şekil farklıdır. Meyve şekli tüketim alışkanlıkları ile de yakından ilgilidir. İtalya’da uzun meyveli çeşitler sofralık olarak tercih edilirken ülkemizde ise yuvarlak şekilli domates çeşitleri tercih edilir.

Domateslerde meyve etinin sertliği de çok önemlidir. Özellikle üretim yerleri ile tüketim yerleri arasındaki mesafenin uzun olması durumunda sertlik büyük önem taşır.

 

Tohum ve çimlenme özellikleri

Domateste tohumlar meyve içindeki gözlerde (karpel, lokul) ve peltemsi (jelatinimsi) bir sıvı İçerisinde yer alır. Peltemsi madde içinde caffeic asit ve ferulic asit adı verilen inhibitörler bulunmaktadır. Bu inhibitörler meyve gözlerinde bulunan tohumların çimlenmesini engellemektedirler. Tohumlar ve peltemsi sıvı madde bir torba içinde yer alır. Meyve içinden çıkarılan tohumların üzerindeki bu torbayı ve üzerindeki sıvıyı taze iken uzaklaştırmak oldukça zordur. Domates tohumlarını bu peltemsi sıvıdan ayırmak için meyveler parçalanır yaklaşık 24 saat 20-25°C sıcaklıkta fermentasyona bırakılır yada çok kısa süre hidroklorik asitle muamele ederek tohumlar bu sıvıdan ayrılır. Bu şekilde fermantasyon uygulayarak veya hidroklorik asitle muamele ederek tohum kabuğu içine henüz nüfuz edememiş hastalıklardan da tohum kurtarılmış olur. Tohum 1 mm kalınlığında 2-4 mm uzunluğunda ve genişliğinde olup basık şekillidir.

Ortadan dilimlenmiş domates, yakın çekim.

Ortadan dilimlenmiş domates, yakın çekim.

Kurumuş tohum taba renginde olup üzeri yoğun bir tüy tabakası ile kaplıdır. Tohumların birbirine yumak şeklinde yapışmasını Önleyerek tek tek ekilmesini sağlamak için tohumun üzerindeki bu tüyler Özel makineler ile alınır. Bu tüyler normal tohum ağırlığının %15-18’ini oluşturur. Bu tüyler “hav” olarak adlandırılır. Havı alınmış tohumların 300-380 adedi 1 g gelir. Domates tohumlan uy­gun şartlarda korunduklarında çimlenmelerini 5-6 yıl muhafaza eder.

Çeşidin sofralık veya sanayi çeşidi olmasına bağlı olarak 1 ton domatesten 1.3 kg ile 2.5 kg arasında tohum alınır. Meyve gözü sayısı az olan sanayi çeşitlerinde tohum verimi düşük, çok gözlü ve iri meyvelere sahip sofralık çeşitlerde ise yüksektir.

Domates tohumlarının en düşük çimlenme sıcaklığı 8°C, optimum 25°C, en yüksek çimlenme sıcaklığı ise 36°C’dir.

Tarım ve hayvancılıkla ilgili ImeceMobil uygulamasından alanında uzman ziraat mühendisleri ve veterinerlere ücretsiz bir şekilde soru sorabilirsiniz.

 

Leave a Reply

Your email address will not be published.

Diğer Paylaşımlar